لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

مقدمه: شناخت ویژگی های اجتماعی و اقتصادی و الگوی مصرف خانوارها در گروه های مختلف سنی و درآمدی و هزینه ای، از ابزارهای مهم برای ارزیابی سیاست ها و برنامه ریزی های اقتصادی و اجتماعی هر کشور به شمار می رود. این مبحث همواره از موضوعات مهم اقتصادی در داده های خرد و کلان است که رفتار اقتصادی خانوار را در دوران عمر بررسی و تجزیه و تحلیل می کند. در این مقاله، الگوی مصرف خانوارهای شهری در طول سال های 1375 تا 1387 تحلیل و بررسی شد که هدف آن، شناسایی تغییر تدریجی توزیع هزینه ای برخی اقلام اصلی مصرفی خانوارهاست.روش: تحقیق حاضر تحلیل توصیفی و اقتصادی بر اساس اطلاعات طرح آمارگیری از هزینه و درآمد خانوارهای شهری در طول سال های 1375 تا 1387 است. علاوه بر تحلیل توصیفی روند تغییرات مصرف خانوارها، با استفاده از مدل دیتون (دیتون، 1997) الگوی مصرف چرخه زندگی هم گروه ها نیز برآورد شده است. در این روش، هزینه خانوارها به آثار گروه و سن و سال تجزیه می شود؛ به گونه ای که امکان بررسی اجزای الگوی مصرف نسل ها در چرخه زندگی فراهم شود.یافته ها: از مهم ترین یافته های این تحقیق، می توان به تغییر الگوی هزینه خانوارهای شهری در بخش های مختلف هزینه ای در طول سال های بررسی شده اشاره کرد؛ به گونه ای که در سال 1375، سهم هزینه غیرخوراک تقریبا 2.5 برابر هزینه های خوراک بوده؛ در حالی که در سال 1387، این سهم تقریبا به 4 برابر رسیده است. همچنین در طول سال های تحت بررسی، سهم هزینه های پوشاک و کفش کاهش چشمگیری داشته؛ در حالی که سهم هزینه های کالا و خدمات متفرقه افزایش چشمگیر و سهم هزینه های بهداشت، درمان، ارتباطات و انتقالات تقریبا روندی افزایشی داشته است. نتایج مدل بندی هزینه خانوارها نشان داد که الگوی منحنی متفاوتی از چرخه زندگی میان کالاهای مختلف مصرفی خانوارهای شهری وجود دارد؛ به گونه ای که الگوی هزینه های کالاهای بی دوام و بادوام و حمل ونقل با افزایش سن سرپرست خانوار تا 55 سالگی افزایشی بوده و پس از آن، تقریبا ثابت است؛ در حالی که الگوی سنی هزینه خدمات فرهنگی و تفریحات، غذای آماده، هتل و رستوران در خانوارهای ایرانی تقریبا قوزدار بوده است؛ یعنی حداکثر مقدار آن در 55 سالگی است. درباره پوشاک و کفش نیز الگوی هزینه قوزدار و حداکثر مقدار در 45 سالگی است. همچنین الگوی مصرف خانوارها، با سرپرستی زن و مرد نیز متفاوت است.بحث: نتایج نشان داد که قدرت خرید خانوارها در اوایل دوران زندگی کم است؛ لذا تهیه کالاهای بادوام و خدمات رفاهی و رسیدن به استانداردهای زندگی مشکل است؛ اما بعد از گذشت چندین سال کار در بخش های مختلف اقتصادی، با افزایش بهره وری افراد و خانوارها و در نتیجه، افزایش قدرت خرید آن ها، تهیه کالاها و خدمات رفاهی آسان شده و نیز دست یابی به سطح زندگی استاندارد و مطلوب فراهم شده است. از طرفی، هزینه های گروه ها یا نسل های جوان تر بیشتر از گروه ها و نسل های پیرتر است؛ حتی زمانی که در سن مشابهی هستند. این مساله می تواند به دلیل رشد سریع اقتصادی باشد که منجر به بهتر شدن درآمد و به تبع آن، افزایش هزینه های نسل جوان تر می شود.

هدف محوری مطالعه حاضر سنجش شدت فقر در مناطق روستایی ایران است و در آن، از شاخص های فقر آمارتیا سن، «نسبت سرشمار» و «نسبت شکاف درآمدی»، استفاده می شود. یافته های پژوهش حاضر بیانگر آن است که شاخص فقر شکاف درآمدی در 1380 حدود 0.248 بود و در 1387 به 0.247 تنزل یافت. همچنین، نتایج تحقیق موید آن است که طی همین دوره، خط فقر هم برای خانوارهای روستایی و هم خانوارهای شهری روند صعودی داشت، به گونه ای که خط فقر مناطق روستایی از ماهانه 819763 به 3317413 ریال رسید.

مساله فقر به ویژه فقر غذایی یکی از چالش های مهم جامعه های بشری است، آگاهی از میزان و عمق خط فقر تغذیه ای اهمیت فراوانی برای حل این مساله دارد. لذا در این مطالعه حداقل معاش غذایی (خط فقر غذایی) برای خانوارهای شهری ایرانی در دوره 91-1367 با استفاده از سیستم MAIDADS مورد بررسی قرار گرفت. نتایج گویای آن است که خط فقر تغذیه ای (ماهانه) در دوره یادشده روندی افزایشی داشته است به طوری که از 74851 ریال در سال 1367 به 6882346 ریال در سال 1391 رسیده است اما با نرخ رشد یکنواختی همراه نبوده است. مهم ترین علت افزایش خط فقر غذایی در این مدت را می توان افزایش تورم مواد غذایی دانست؛ درنتیجه ضرورت دارد برای مهار تورم برنامه ریزی همه جانبه ای صورت گیرد.

این مقاله سعی کرده است با استفاده از روش شناسی اقتصاد خرد به این سوال پاسخ دهد که الگوی مصرفی که مبنای محاسبه CPI و نرخ تورم قرار می گیرد، نماینده الگوی مصرف چه بخشی از جامعه است؟ و آیا تفاوتی میان نرخ تورم خانوارهای ثروتمند و فقیر کشور وجود دارد؟ برای پاسخ به این سوال در بخش مبانی نظری با استفاده از مباحث شاخص هزینه زندگی اثبات شد که الگوی مصرف مبنای محاسبه CPI، نزدیک به الگوی مصرف خانوارهای ثروتمند جامعه است. محاسبه های انجام پذیرفته در این تحقیق نشا ن گر آن است که الگوی مصرف سبد CPI در سال 1383، نزدیک به الگوی مصرف خانوارهای دهک هشتم هزینه ای است. در مقابل روش مرسوم محاسبه وزن های اقلام مشمول CPI، روش مردم مدارانه است، به طوری که همه خانوارها، اهمیت یکسانی در تشکیل سبد CPI  دارند. وزن اقلام مشمول CPI، میانگین ساده ای از وزن اقلام فوق در سطح خانوارها است. تفاضل CPI و نرخ تورم محاسبه شده به دو روش فوق الذکر، به عنوان شکاف CPI و تورم معرفی می شود. تجزیه و تحلیل این شکاف نشا ن گر آن است که علامت منفی شکاف فوق بیانگر تورم بالاتر برای خانوارهای با هزینه پایین است. نتایج به دست آمده برای محاسبه شکاف تورم طی دوره 85 - 1369، نشان می دهد که به جز دو سال 1373 و 1374 در تمامی سال های این دوره نرخ تورم خانوارهای با هزینه پایین، از نرخ تورم خانوارهای با هزینه بالا، بیش تر است. این شکاف با لحاظ کردن تعدیل کیفی CPI افزایش می یابد.

شیوه ی تامین مالی بخش سلامت از چالش های اساسی مسئولان کشورها می باشد. در کشورهای در حال توسعه، مانند ایران، بار اصلی تامین مالی بخش سلامت به عهده ی خانوارها است؛ این شیوه برای تامین مالی حوزه ی سلامت غیرمنصفانه می باشد، زیرا در این روش استفاده ی افراد از کالاهای سلامت به وضعیت اقتصادی آنان بستگی دارد نه به وضعیت سلامتشان. بنابراین یکی از اهداف مسئولان بهداشتی و درمانی کشورهای مذکور جایگزینی روش پرداخت از جیب با شیوه های عادلانه تر است. برای ابداع شیوه های تامین مالی مناسب در این حوزه ابتدا باید عوامل تعیین کننده ی پرداخت مستقیم خانوارها شناسایی و تحلیل شوند. لذا این مطالعه عوامل موثر بر مخارج سلامت خانوارهای شهری کشور را بررسی کرده است. مدل سازی مخارج سلامت با استفاده از داده های طرح هزینه و درآمد خانوارهای شهری و روستایی در سال 1390-که حاوی اطلاعات 18727 خانوار در مناطق شهری می باشد-و مدل های انتخاب نمونه انجام شده است، زیرا میزان مخارج سلامت تنها برای زیرمجموعه ای از خانوارهای نمونه قابل مشاهده می باشد. نتایج برآوردها نشان می دهد افزایش درآمد، تحصیلات، نسبت زنان، توسعه یافتگی محل سکونت از نظر سلامت و تعداد سالمندان و غیر سالمندان موجب افزایش مخارج سلامت خانوار می شود. بهره مندی از پوشش بیمه ای و مصرف دخانیات نیز باعث می شود خانوار مبالغ بالاتری را در بخش سلامت هزینه نماید. هم چنین خانواده هایی که توسط افراد دارای همسر و هرگز ازدواج نکرده اداره می شوند، به ترتیب، دارای بیش ترین و کمترین مخارج سلامت می باشند. ضمنا، مشکل انتخاب نمونه در بررسی عوامل موثر بر مخارج سلامت خانوارهای شهری ایران وجود دارد و رگرسیون خطی تخمین های تورش دار و ناسازگار بدست می دهد.